2014: Baas in eigen bed

‘Baas in eigen bed’, de titel van de vierde Johannes Rutgers Lezing, vond plaats op donderdag 4 september 2014 in EYE Film Amsterdam. Rutgers organiseert de Rutgers Lezing elk jaar op of rond World Sexual Health Day. De centrale vraag van deze lezing: hoe staat het met de emancipatie op het gebied van seksualiteit? Een vraag die Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau zal gaan beantwoorden en duiden. Met bijdragen van Frans Verhagen (Amerika-specialist), Femke Halsema (oud-politica en programmamaker) en host Sofie van den Enk (radio- en televisiepresentatrice).

 

 

Introductie door Dianda Veldman, directeur Rutgers

“Seksualiteit is zo oud als de wereld”, zegt Dianda Veldman in haar inleiding. In elk tijdperk en in elke cultuur is er seks en wordt er gesproken over seks. De geschiedenis van de seksualiteit is cultuurgeschiedenis. In Nederland en andere westerse landen spreken we van een seksuele revolutie die heeft plaatsgevonden, waardoor we heden ten dage seksueel behoorlijk vrij zijn. In Nederland bij uitstek. Rutgers merkt aan de belangstelling die er vanuit het buitenland is voor hoe we in Nederland omgaan met seksualiteit, dat we blijkbaar iets bijzonders hebben hier. Wat maakte dat het in ons land ging zoals het ging en hoe staan we er nu bij?

Kim Putters zal deze vraag gaan beantwoorden, aan de hand van ontwikkelingen in Nederland. Die ontwikkelingen op het gebied van seksualiteit en emancipatie zijn zo boeiend, dat Rutgers ze in kaart heeft gebracht en een online seksualitijdlijn heeft laten maken door Oud Wasgoed, specialisten in publieksgeschiedenis. Op de tijdlijn, die begint eind 19e eeuw, is de ontstaansgeschiedenis van Rutgers te zien, met voorlopers als de Neo-Malthusiaanse Bond en de NVSH. En natuurlijk de rol van de pionier in seksuele gezondheid in Nederland: Johannes Rutgers. De organisatorische ontwikkelingen zijn afgezet tegen het decor van de maatschappelijke ontwikkelingen in emancipatie en het denken over seksualiteit.

Oud Wasgoed heeft voor de gelegenheid ook een tijdlijn opgebouwd in EYE. Het publiek wordt gevraagd hun leukste of gênantste ervaring met seksuele voorlichting op de daarvoor bestemde kaartjes te schrijven en op te hangen aan de tijd-/waslijn.

Aan de hand van een aantal afbeeldingen laat Dianda Veldman in haar opwarmende inleiding zien hoe we door de jaren heen over seksualiteit, bloot en seksuele voorlichting zijn gaan denken. 
Powerpoint Dianda Veldman

Dianda introduceert ook de nieuwe voorzitter van de Raad van Toezicht van Rutgers: Andrée van Es. Vanuit haar ervaringen als wethouder van Amsterdam meent zij dat er op het gebied van emancipatie in Nederland nog veel te doen is, bijvoorbeeld in de acceptatie van seksuele diversiteit en het zelfbeschikkingsrecht van jonge vrouwen.

Lezing Prof. Dr. Kim Putters, directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

Putters gaat in de eerste plaats in op de betekenis van de emancipatie van onder meer vrouwen en de LHBT-groepen (lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen en transgenders). Ten tweede gaat hij in op hoe op dit moment in de Nederlandse samenleving over seksualiteit wordt gedacht. Zijn we nog vooruitstrevend? Tenslotte stelt hij de vraag of verschuivende opvattingen over seksualiteit tot nieuwe normen leiden, tot nieuwe preutsheid of juist tot normloosheid? En wie stelt die normen: Google, de buren of het parlement?

De seksuele revolutie in de jaren ’60 zorgde voor een vrijere seksuele moraal. Deze nieuwe mentaliteit bood veel mogelijkheden voor vrouwen en homoseksuelen om een plek op te eisen.

Steeds een stukje dichterbij de baas zijn in je eigen bed, dat gaat niet vanzelf. De emancipatiebewegingen van vrouwen en LHBT-ers hebben dat laten zien. Maar zij hebben een belangrijke rol gespeeld in het denken over seksualiteit in Nederland.

Protestbewegingen, onderzoek en toegang tot zorgvoorzieningen hebben bijgedragen aan gelijke rechten, individuele keuzevrijheid en seksuele gezondheid: het recht op abortus, de verkrijgbaarheid van de pil, soa-bestrijding, homoseksualiteit uit het DSM-handboek voor psychiatrie, en het recht voor homoseksuelen om te huwen en ouders te zijn. Nederland doet het goed als het gaat om seksuele gezondheid: een hoog anticonceptiegebruik, ook onder jongeren, een laag abortuscijfer, met uitzondering van abortuscijfers onder groepen als Surinamers en Antillianen, groeiende acceptatie van homoseksualiteit, en afname van misbruik en taboes.

Putters wordt onderbroken door Dokter Corrie (via satellietverbinding), met de vraag: hoe vooruitstrevend zijn wij nou eigenlijk? Putters antwoordt dat de seksuele emancipatie ver is in Nederland, maar dat voorlichting cruciaal is.

We hebben via wetgeving veel geregeld en afgedwongen. Toch staat de seksuele vrijheid nog altijd onder druk. Je kunt wel rechten hebben, maar die worden in de praktijk niet altijd geaccepteerd en gerespecteerd. Tussen de 5 en 10% van de bevolking (vanaf 16 jaar) keurt homoseksualiteit af. Er vindt nog steeds discriminatie plaats van homoseksuelen op de werkvloer. En er worden op de werkvloer grappen gemaakt over vrouwen en LHBT’s. Zoenende mannen in het openbaar is vaak nog taboe en vrouwen die openlijk seksueel zijn worden nog te vaak uitgemaakt voor slet. Putters ziet conservatieve opvattingen over homoseksualiteit onder nieuwe immigranten, zoals Polen en Bulgaren.

Nieuwe fase
Er treedt een nieuwe fase in, namelijk die van sociale acceptatie en het zien te behouden van de verworvenheden te midden van culturele en religieuze diversiteit en de indringendheid van onder meer sociale media. Ook in deze tijd worden in diverse verbanden opvattingen over seksualiteit geuit en normen verkend en gesteld. Deels door de emancipatoire bewegingen, maar ook door religieuze bewegingen en nieuwe technologieën. In de familie, op het werk, in de politiek, in de media en in religieuze verbanden verschuiven de normen rond uitingen van seks en seksualiteit continu.

Technologisering en sociale media vervagen de grenzen tussen wat privé en publiek is. Het stelt ieder individu voor de keuze gezien te willen worden of anoniem te blijven, zonder de consequenties te kunnen overzien. Het publieke domein is lang niet zo tolerant als we zouden willen. Het internet is ook een plek waar minderheden gediscrimineerd of afkeurend bejegend worden, omdat ze niet voldoen aan de norm. Dit leidt tot een dubbele moraal: wel juridisch gelijke rechten voor vrouwen en LHBT groepen, als je het maar niet in de openbare ruimte toont. Zoenende mannen in het openbaar is vaak nog taboe (op straat, maar ook op Facebook) en vrouwen die openlijk seksueel zijn worden nog steeds vaak weggezet als slet. Google en Facebook lijken inmiddels een grotere normerende rol te hebben dan publieke instanties. De angst die ontstaat om niet te voldoen aan de maatschappelijke norm en daarop afgerekend te worden, maakt dat mensen hun seksualiteit weer meer gaan afschermen. Tegelijk zijn er tegenwoordig veel seksfeestjes, waar je niet anoniem bent, en die gericht zijn op binding en socialisatie. Het is een zoektocht naar wat je wel en niet open kunt doen.

Nieuwe taboes
Emancipatie in seksualiteit is derhalve nooit voltooid. We zien ook nieuwe taboes in de samenleving ontstaan. Zoals seks en intimiteit onder ouderen in verzorgingshuizen. We gaan naar een samenleving met veel meer ouderen, veelal hoger opgeleid en geëmancipeerd. Een ander taboe is seks onder verstandelijk gehandicapten. Ook noemt Putters de nog gebrekkige acceptatie van minder stereotype samenlevingsverbanden en gezinsvormen. De acceptatie en integratie van zorgtaken en werk. Er ligt veel druk op vrouwen boven de 45 jaar ten aanzien van zorg voor kinderen en ouders en werk. Op dat punt zijn we niet vooruitstrevend. Van de LHBT-groepen hebben met name biseksuelen te kampen met vooroordelen; ze zouden niet kunnen kiezen en daardoor onbetrouwbaar zijn. Ook de onbekendheid met intersekse/transgenderisme staat sociale acceptatie in de weg. Intersekse wordt nog steeds gezien als een medisch probleem; er is nauwelijks aandacht voor de sociale problemen als acceptatie.

Voor normloosheid hoeven we volgens Putters niet bang te zijn. De normen zijn eerder divers en worden soms gesteld door de overheid, de kerk, de familie of de werkgever. Mensen die tussen twee culturen zitten kunnen daardoor klem raken. Onderzoek van het SCP laat zien dat de religie op zichzelf niet bepalend is voor de heersende norm, maar de opvattingen van de religieuze meerderheid en de mate van kerkgang. En de kerkgang neemt af. Ook de commercie stelt normen, zoals Facebook. Putters vertelt over de foto van zoenende vrouwen die van Facebook is gehaald. De vraag is dus niet of er normen gesteld worden, maar door wie en wat we daarvan vinden.

De overheid kan zich niet permitteren hierbij een te reactieve rol in te nemen. Als de voorzichtigheid of ‘nieuwe preutsheid’ uit angst voortkomen is dat schadelijk voor een vrije en veilige samenleving. Ruimte voor diversiteit, ook op seksueel gebied, is een voorwaarde voor een democratische samenleving. Democratie werkt alleen als de moraal van de meerderheid niet opgelegd wordt aan de minderheid. Met alleen wetgeving of sancties bereik je die seksuele vrijheid niet. De overheid moet zich echter wel bemoeien met de privacy rond internet en het recht op vergetelheid. Putters pleit voor een meer proactieve, brutale en ondersteunende overheid. Voor een inspirerend perspectief op seksualiteit in onze samenleving als uitgangspunt voor het emancipatiebeleid. “Stimuleer als overheid empowerment van individuen via voorlichting op scholen”, adviseert hij. Seksuele ontplooiing en seksuele diversiteit komen op school veel minder aan de orde, terwijl dit wel degelijk leidt tot meer acceptatie, blijkt bijvoorbeeld uit het SCP-onderzoek ‘Anders in de klas’. Door te praten over homoseksualiteit op scholen blijkt ‘homo’ als scheldwoord veel minder te worden gebezigd.

Kansen
Putters ziet ook kansen en rollen voor het maatschappelijk middenveld. Organisaties kunnen kwesties agenderen die de meerderheid misschien minder van belang vindt. Religieuze organisaties kunnen vaker de dialoog aangaan over seksuele vrijheid. De wetenschap is nog steeds erg gericht op problemen, minder op welbevinden. Het wetenschappelijk onderzoek moet voorts onafhankelijk zijn en zich niet laten meeslepen door politieke, religieuze of maatschappelijke taboes, maar van de feiten uit blijven gaan en spiegels voorhouden. De media spelen een belangrijke rol in normstelling. Bekende persoonlijkheden kunnen in de media veel verschil maken door hun opvattingen te ventileren en voorbeeldgedrag te laten zien.

Kortom: zijn we in Nederland baas in eigen bed of baas in andermans bed? “Nog steeds een beetje van beide”, concludeert Putters.

Download de hele lezing van Kim Putters

Column door Frans Verhagen, journalist, publicist en Amerika-deskundige
Hoe zit het eigenlijk in Amerika?

Het clichébeeld van Amerika als preuts klopt voor een groot deel niet. Amerikanen zijn niet preutser dan Nederlanders. In de persoonlijke sfeer wordt er volop over seks gepraat. Op colleges zeker. Amerikaanse tieners en zeker studenten hebben een tamelijk uitgebreid en zorgeloos seksleven. De publieke cultuur is heel anders; Amerikanen doen dan of seks niet bestaat. Amerikanen zijn goed in het ontkennen van de werkelijkheid als dit niet past bij wat ze willen uitstralen. Een citaat van Homer Simpson (van de animatieserie The Simpons, red.) illustreert dit (vertaald): “Feiten hebben geen betekenis. Je kunt feiten gebruiken om alles te bewijzen wat ook maar een beetje waar is.”

Amerikanen zien geen verband tussen het hoge aantal ongewenste zwangerschappen en het hoge aantal abortussen. Ze denken dat je jongeren op een idee brengt als je over seks praat. Met 45 jaar heeft meer dan de helft van de Amerikaanse vrouwen een onbedoelde zwangerschap ervaren en 3 op de 10 een abortus. Onbedoelde zwangerschap is een maatschappelijk en etnisch probleem, bepaald door economische en sociale factoren.

Onder arme vrouwen en onder zwarte vrouwen komen onbedoelde zwangerschappen veel vaker voor. Het is belangrijk dat het debat dit jaar over ongelijkheid gaat, dankzij het boek van Thomas Piketty. Dit zou ook naar seksualiteit vertaald moeten worden.

De kans dat Amerikanen in de toekomst wel met kinderen en jongeren over seks gaan praten acht Verhagen klein. Een ongewenste ontwikkeling betreft de vader-dochter huwelijken, de zogenoemde purity balls, een verschijnsel dat in evangelische kringen populair is. Een dochter van rond de twaalf ‘trouwt’ met haar vader die garandeert dat hij zijn dochter onbezoedeld zal houden tot aan de huwelijksnacht. “Je kunt er vergif op innemen dat dit de meisjes zijn die onbedoeld en ongewenst zwanger worden. Blijkbaar realiseren ze zich wel degelijk de gevaren en ontkennen ze de feiten niet.”

Een les voor jongeren bieden de reality-series van MTV over tieners die onbedoeld zwanger zijn en vervolgens van tieners die onbedoeld moeders zijn. Het aantal tienerzwangerschappen zou door deze programma’s teruggelopen zijn. Blijkbaar werkt het om de negatieve gevolgen te benadrukken in plaats van het gedrag zelf te problematiseren.

Kan Amerika wat leren van Nederland? “Amerika kan leren dat het aantal abortussen flink kan teruglopen als je meer open omgaat met seks, zorgt voor goede voorlichting en voor gemakkelijke beschikbaarheid van voorbehoedsmiddelen. Het punt is dat ze dat allang weten.”

Wij kunnen de Amerikaanse publieke cultuur niet veranderen, dat moet vanuit de Amerikanen zelf komen. Het zou mooi zijn als een president zijn nek uit zou steken en het probleem aan de orde zou stellen. Maar het is een controversieel onderwerp en je kunt er geen politieke winst mee boeken. Mocht Hillary Clinton president worden, dan staat zij hiervoor volgens Verhagen niet sterk genoeg.

Lees de column van Frans Verhagen

Column door Femke Halsema, auteur, programmamaker ‘Seks en de zonde’ en voormalig politica
Nederland een gidsland?

Femke Halsema ziet wereldwijd nog altijd een vaste norm: vrouwenhaat, oftewel misogynie. Vrouwen zouden seksueel geweld verdienen. Verkrachtingen in Congo, gedwongen besnijdenis van slachtoffers van IS(IS) en de vernedering van islamitische vrouwen zijn daarvan voorbeelden. Ook in Nederland is er onderhuids seksisme en klinkt vrouwenhaat door. Toen er naaktfoto’s gehackt werden van Amerikaanse beroemdheden als Jennifer Lawrence vonden onze Telegraaf-lezers massaal dat die vrouwen het verdiend hadden om vernederd te worden. Wat Femke betreft is er geen reden om te lachen om de schaamte van Jennifer Lawrence, maar reden voor strijd. “Ik geloof dat er een enorm verband is tussen seksuele vrijheid en democratie. Zodra we keuzevrijheid hebben om onze kinderen vrijer op te voeden, begint de verandering en komt er openheid.”

De gehele column van Femke Halsema is te lezen op haar website.

Reacties uit de zaal

"Ik hoor nu steeds over de empowerment van onder meer vrouwen, maar waarom gaat het ook niet over mannen? Zij zijn deel van de oplossing", wordt er gezegd. Door verschillenden wordt beaamd dat mannen zeker meegenomen (moeten) worden in discussies over seksuele vrijheid en emancipatie.

Paula Vennix, die onderzoek heeft gedaan naar de seksualiteit van Turkse en Marokkaanse Nederlanders, nuanceert het beeld dat ontstaat van de islam als vrouwonvriendelijke religie. De basis van de islam, de Koran, is niet seksistisch.

Een beeldimpressie